Хоёр сонирхогч ийнхүү хоорондоо теннис тоглоход юу болдгийг бид бас л бүгд мэднэ. Байсхийгээд л падажаа алдана, бөмбөгөө тор мөргүүлнэ, эсвэл тавцангаас давуулж цохино. Палкаараа бөмбөгөө хий цохиж онигоонд орж ч магадгүй. Гэвч, сонирхогчид бид, яагаад ч юм, чадвараа голдоггүй. Өрсөлдөгч тал тосож авахын аргагүй падаж давуулчихмаар, ирмэгдүүлээд өгчихмөөр, нүднийх нь хурд гүйцэмгүй хүчтэй цохичихмоор л санагдаад байх. Сэтгэлдээ бол ‘алаад’ өгмөөр байдаг. Гэвч, тийнхүү адгах тусам улам их алдаа гаргаж, хожигдолд нэг алхам ойртох нь хяслантай.

Яг энэ зүй тогтол дээр үндэслэн, зарим гярхай хүмүүс энгийн юм шиг хэрнээ их чухал дүгнэлт хийжээ. Тэр нь юу вэ гэвэл, сонирхогчдын теннист хожигч тал нь ‘эрийн сайндаа’ хождоггүй аж. Харин хожигдогч тал нь түрүүлж илүү их оноо алдсанаар хожигдол хүлээж, тоглоом дуусдаг байна. Өөрөөр хэлвэл, сонирхогчдын тоглоомонд хожих үндсэн арга нь оноо бага алдах явдал юм.

Тэгвэл, мэргэжлийн тамирчид теннис хэрхэн тоглодгийг хүн бүр л харж байсан байх. Ази голцуу тамирчид ширээний теннисийг тоглоно гэж ‘уйлуулж’ байх нь зурагтаар үе үе харагдаж л байдаг шүү дээ. Трок, трок, трок, … гээд бөмбөг нь харагдахгүй, дуу нь л гараад, ширээний хоёр талд хоёр тамирчин гараа саваад харилцаад байх. Эндээс хэн нь илүү уран чадварлаг тоглолт гаргаж, өрсөлдөгчөө бөмбөг алдахад хүргэсэн нь оноо авна. Аль аль тамирчин нь ялих шалихгүй алдаа гаргаж оноогоор хохирно гэсэн ойлголт үгүй.

Энэ бол мэргэжлийнхний тоглоом юм. Мэргэжлийн түвшиний теннист хожигч тал нь өөрийн хүчээр хожлыг өөртөө авдаг. Оноо бага алдсанаар бус, зөвхөн өрсөлдөгчөөсөө илүү их оноо авах замаар л мэргэжлийнхний тоглоомонд хожих боломжтой. Эндээс л жинхэнэ ‘гал гарсан’ тоглолтууд гардаг гэж хэлэхэд үнэнээс хол зөрөхгүй болов уу.

Natural Resource Partners (NRP) нөхөрлөлийн хувьцааг худалдан авах нь ашигтай эсэхийг бид сүүлийн үед олон талаас нь, нухацтай судалж буй билээ. Баялаг бүтээх (нүүрс олборлох) ‘ажлыг’ эднийх олборлогч компаниудад бүрэн хариуцуулж, үүссэн баялагийн үр шимийг (нүүрс борлуулсаны орлого) хуваарилахад харин өөрсдөө оролцохын дээдээр оролцдог тухай өмнөх нийтлэлүүдэд дурдсан. ‘Урагшаа гишгэхдээ ургаа хад шиг, ууж идэхдээ уургын морь шиг’ гэсэн тодорхойлолт чухам NRP нөхөрлөлд зохимоор.

Үүний үр дүнд, нүүрс олборлогчид хүнд, хөнгөн бүхий л төрлийн сорилт, бэрхшээлүүдтэй алхам тутамдаа нүүр тулж, тэдгээрийг сөрөн давахын төлөө цаг үргэлж тэмцсээр ирсэн билээ - Аливаа зүйлийг буй болгох, бүтээн босгох ямагт хэцүү бэрх байдаг шүү дээ. Бэрхшээл, саад ихийн хэрээр арга мухардаж, ашиг орлого нь буурах, алдагдал хүлээх, дампуурахдаа тулах үе нүүрс олборлогчдод бишгүй тохиолдоно.

Бүхий л зовлон, зүдгүүрийн ар дээр, бэлэн буй болсон баялагийн үр шимээс хувь хүртэгч NRP нөхөрлөлийн хувьд харин барьц алдаж, бизнес нь доголдон доройтох тохиолдол бараг үгүй - 2002 онд үүсгэн байгуулагдсанаасаа хойш эднийх жил бүр дорвин ашиг, орлого олсоор ирсэн бөгөөд 21 жилийн хугацаанд бизнестээ нийт 4.2 тэрбум долларын чөлөөт мөнгөн урсгал төвлөрүүлжээ.

Нүүрс олборлон зах зээлд борлуулах нэг л төрлийн үйл ажиллагаанаас ‘хоолоо олж иддэг’ хоёр бизнес: нүүрс олборлогч, NRP нөхөрлөл. Эхнийх нь байсхийгээд л дампуурлаа зарлах хүртлээ алдагдал хүлээдэг бол сүүлийнх нь донсолгоо, уналт гэдгийг мэдэхгүй. Сонирхогчдын тоглоом шиг сонсогдож байна уу? Нүүрс олборлогчид зогсоо зайгүй ‘оноо алдсаар’ хожигдож, NRP нөхөрлөл хүний урамд ганц ч удаа ганхахгүй байсаар хождог сонирхогчдын тоглоом шиг.

Энэхүү тоглоомонд NRP нөхөрлөл завсаргүй хожсоор ирсэн, цаашид ч хожсоор байх нь тодорхой юм. Гэвч, бараг л юу ч хийгээгүйн төлөө, зүгээр л эрсдэл огт үүрээгүйн төлөөнөө хожиж буй нь арай л сонирхолгүй, уйтгартай биш гэж үү? Магадгүй ээ, уйтгартай, урамгүй, улбагар байг. Сайн бизнес, сайн хөрөнгө оруулалт, гэхдээ, сонирхолтой, супер, секси байх ямар ч албагүй билээ.

Мэргэжлийн өрсөлдөгчидтэй мэргэжлийнхний тоглоом тоглодог бизнесүүд байдаг л биз - Элон Маскын компаниуд болон Стив Жобсын үеийн Apple компани санаанд орж байна. ‘Муур цагаан эсвэл хар байх нь хамаагүй, хулгана барьж чаддаг байх нь чухал’ гэж Дэн Сяопины хэлсэн шиг тухайн бизнес урам зориг сэргээсэн эсвэл туйлын уйтгартай байхаас үл хамааран ашиг орлого их олдог, өндөр өгөөжтэй байх нь хамгаас чухал юм.

Энэхүү шаардлагыг NRP нөхөрлөл хөнгөхөн хангадаг болохыг бид өмнөх нийтлэлүүдээс мэддэг болсон. Тус нөхөрлөлийг ахин нэг шинэ өнцгөөс харан шинжсэн дараагийн нийтлэлээр удахгүй уулзацгаая.

Бусдаас худалдаж авдаг. Үүнд нэг их гайхаад байх зүйл алга. Харин, хэнээс худалдаж авдаг нь ихээхэн сонин. Нүүрсний орд ашиглах лицензийг эднийд худалдаж буй нөгөө тал нь арван тохиолдлын есөд нүүрс олборлогч компани байдаг. Нүүрс олборлогчид өөрсдийн нүүрсний нөөцийг NRP нөхөрлөлд зараад, буцаагаад тэднийхээс түрээсэлдэг гэхээр сонин байгаа биз?

Тэдний оронд өөрсдийгөө тавиад, ойлгох гээд үзье. Би олборлогч компани учир миний нуруундаа үүрэх ачаа, хариуцлага, эрсдэлд эцэс төгсгөл үгүй. Үйл ажиллагааны зардал, тоног төхөөрөмж, үйлдвэрт хөрөнгө оруулах, ажилтнуудыг хөгжүүлэх, тэдний цалин, хангамж, хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, байгаль орчны стандарт хангах, орон нутгийн харилцаа, гэх мэт санаандаа орсон ямар нэг сэдэв нэрлэхэд л тэр миний хүлээх үүргүүдийн нэг. Олон төрлийн хариуцлага үүрэх тусам эрсдэл тэр хэрээр өндөр. Дээрээс нь, бизнесийн эрсдэл тэрүүхэн явцуу хүрээндээ нүүрлээд өнгөрөх нь бараг л үгүй. Эгнүүлэн босгож өрсөн даалуунуудын нэг нь унахдаа бусдыгаа нураадаг шиг бизнесийн аль нэг хэсэгт үүссэн асуудал бусад чиглэлүүдээ татаж унагаах гэнэ.

Энэ салбарт түгээмэл тохиолддог нүүрсний үнийн уналтаар жишээ авъя. Үнэ унахад дагаад орлого буурна, гэвч тогтмол зардлууд хэвэндээ учир үйл ажиллагааны аль нэг хэсгийн төсвийг танах хэрэгтэй болно, үүнээс үүдэн магадгүй үйл ажиллагаа доголдсоноор, дараагийн том асуудлын суурь тавигдаж, яваандаа компани сүйдэж ч болох юм. Би магадгүй хэт ургуулан сэтгэж, муу амлаж байж болох ч тоо баримт худлаа хэлэхгүй билээ. 2018 онд Америкийн хамгийн том нүүрс олборлогчид байсан 10 компанийн 7 нь дампуурлаа зарлаж, нэгийнх нь зээлжих зэрэглэл унаж, нэгийнх нь хувьцааны дийлэнхийг өөр нэг нүүрс олборлогч худалдан авчээ.

Алдагдал хүлээж, дампуурахдаа тулаад буй бизнест гаднаас хөрөнгө орж ирэх нь ус, агаар мэт хамгаас чухал. Гэвч, хөрөнгө оруулагчид ашиг өгөөжинд дуртай боловч эрсдэл хүлээх үнэн голоосоо дургүй билээ. Тэд асуудлын үүр уурхай болсон, өндөр эрсдэлтэй нүүрс олборлогчид хөрөнгө оруулах уу? Уг нь огт боломжгүй биш. Тэдний үүрэх эрсдэлээс давсан өндөр өгөөж, хүү амлах юм бол хөрөнгө оруулагчид үгүй гэхгүй. Гэвч тэд 30% хавьцаа, их л өндөр өгөөж шаардах байх даа.

Ингэхэд, нүүрс олборлогч компанид хөрөнгө оруулахдаа 30% өгөөж шаардана гэдэг нь яг яана гэсэн үг вэ? Нүүрс олборлогч өрийн бичиг (бонд) зарж зээл авах, эсвэл хувьцаа нэмэж гаргах гэсэн хоёр хувилбар бий. Аль ч тохиолдолд, хөрөнгө оруулагч хамгийн ихдээ жилийн ашгаас нь 3 дахин их мөнгөн дүнгээр л нүүрс олборлогчид хөрөнгө оруулна гэсэн үг.

Бондыг нь авч буй бол, нүүрс олборлогч жилийн ашгаасаа хүүнд төлөх төлбөрөөс 3 дахин л их дүнтэй зээл олгоно гэсэн үг. Ингэснээр сая 30% өгөөж хүртэх боломж бүрдэнэ. Эсвэл, нэгж хувьцаанд ногдох жилийн ашгаас нь дээд тал нь 3 дахин илүү үнэ төлж нэмэлтээр гаргаж буй нэг ширхэг хувьцааг нь авна. Ингэснээр бас, хувьцааны үнийн цаашдын хэлбэлзэлийг эс тооцвол, 30% өгөөж хүртэх нөхцөл үүснэ.

Харин, NRP нөхөрлөл нүүрс олборлогчидтой харьцуулахад хамаагүй таатай нөхцөлөөр хөрөнгө босгосоор иржээ. Эднийх, жилийн хүүгийн төлбөрөөс нь даруй 15 дахин өндөр дүнгээр зээл авч, өөрсдийн нэг нэгж эрх тутамд ногдох жилийн чөлөөт мөнгөн урсгалаас 10 дахин өндөр үнээр нэгж эрх нэмэн гаргаж байсан арвин түүхтэй - Нөхөрлөлийн нэгж эрх, чөлөөт мөнгөн урсгал зэргийн талаар өмнөх нийтлэлээс уншина уу. Өөрөөр хэлвэл, NRP нөхөрлөлд хөрөнгө оруулагчид 6.5% зээлийн хүү, хувьцааны 10% өгөөж тус тус ‘хардаг’ ажээ.

Нүүрс олборлогчдоос багадаа 30% өгөөж ‘нэхээд’ хөдөлдөггүй хөрөнгө оруулагчид NRP нөхөрлөлд яагаад ийм нааштай хандана вэ? Өмнөх нийтлэлүүдэд дурьдсанаар NRP нь хөрөнгө оруулагчид 3 төрлийн ашиг тустай, мөн эрсдэл багатай бизнес учраас тэр юм.

Ийнхүү, санхүүгийн хүнд байдалд орсон нүүрс олборлогчид NRP татгалзахын аргагүй санал тавих боломж бүрддэг. Нүүрс олборлогч өөрийн мэдлийн ордыг бусдад ашиглуулсанаар ашигт малтмалын нөөц ашигласны тодорхой хэмжээний төлбөр (АМНАТ) нэг жилд цуглуулж бизнесийн ашиг орлогодоо нэмэрлэдэг. Жилд бүрдүүлдэг АМНАТ-ийн орлогыг нь 5 нугалсан үнээр NRP тухайн ордыг нь салгаж авъя гэхэд нүүрс олборлогч ‘гуяаа алгадах’ нь холгүй зөвшөөрдөг.

Учир нь бусад хөрөнгө оруулагчид нүүрс олборлогчын аливаа төрлийн ашгийг дээд тал нь 3 нугалсан хэмжээний л хөрөнгө оруулалт хийх нөхцөл тулгадгийг бид мэднэ. Тухайн АМНАТ-ийн орлогыг 5 нугалсан үнэ төлж өөрийн болгоход нь ‘зориулж’ хөрөнгө оруулагчид NRP нөхөрлөлд 10-15 нугалсан хөрөнгө оруулдгийг бид бас мэднэ. Тэгэхээр, нүүрс олборлогчид ийнхүү татгалзахын аргагүй санал тавих замаар тухайн ордыг худалдан авах нь NRP нөхөрлөлд ч мөн туйлын ашигтай юм.

NRP нөхөрлөл, эдний бизнесийн онцлог шинжүүдийн талаар дараа дараагийн нийтлэлүүдээс үргэлжлүүлэн уншина уу.

Мөнгө цуглуулж, олборлогч компаниудыг хааяа нэг хянах ‘хялбар’ ажилтай тул NRP цомхон бүтэцтэй. Хэдэн зуун сая долларын цэвэр ашиг олдог бизнес гэхэд нийт тавь, жаран л ажилтантай. Харьцуулахад, манай Энержи Ресурс компани ялгаагүй л нүүрсний салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг, жилдээ нэг зуун сая доллар хүрэхгүй ашиг олдог. Гэвч, эднийх хоёр мянга орчим ажилтантай.

Хүн цөөтэй байх нь, мэдээж, цалингийн болон удирдлагын бусад зардлыг бууруулах сайн талтай. Гэхдээ, сайн бодоод үзвэл, цөөхүүлээ байхын давуу тал нь цалингийн зардлын хэмнэлт төдийхнөөр хязгаарлагдахгүй юм. Бизнесүүдийн эд эс бүхэнд шигдэн, шим шүүсийг нь сорон сульдуулж байдаг нэгэн төрлийн шимэгчээс цомхон бүтцийн ачаар ангижрах боломжтой.

Тэрхүү шимигч нь төлөөлүүлсэний төлөөс юм. Энэ нь эзэн, төлөөлөгч хоёрын ашиг сонирхолын зөрүүнээс үүсдэг. Жишээ нь та компанийн эзэн, харин, таны компанийн үйл ажиллагаа гүйцэтгэх захирал, түүний ажилд авсан хүмүүсийн гарт байдаг бол та төлөөлүүлсэний төлөөс их бага хэмжээгээр төлж буй. Учир нь таныг төлөөлөн компанийг чинь удирдаж буй хүмүүс цаг ямагт таньд, компанид ашигтай шийдвэр гаргана гэх баталгаа үгүй.

Ихэнх ажилтны хувьд, биеийн амрыг бодох, оффисын ‘улс төрийн’ оноо цуглуулах, өөртөө аль болох өндөр цалин хөлс авах зэрэг л чухал байдаг нь нууц биш. Харин, компанийн өрсөлдөх чадвар сайжрах, бизнес бүхий л нөөцөө бүрэн дайчилж буй эсэх, байж болох хамгийн өндөр ашиг олох зэрэг нь тэдний хувьд наян гурав дугаар асуудал хавьцаа эрэмблэгдэж байвал их юм. Иймд, компанийн хөрөнгө, нөөцийг ажилтан үр ашиггүй зүйлст зарцуулах нь түгээмэл. Энэ нь эзэнд, бизнест зардалтай тусдаг.

Эзэд үүнийг мэдсээр байж зүгээр суухгүй нь мэдээж. Иймэрхүү асуудлаас сэргийлэхийн тулд бизнесийн дотоод хяналтын тогтолцоо нэвтрүүлэх, ажилтанд ашгаас бонус өгөх, гүйцэтгэлд суурьласан урамшуулал олгох зэрэг арга хэмжээнүүд авдаг. Эдгээр нь мөн л зардалтай шүү дээ. Энэ мэт зардлуудыг нийлүүлээд төлөөлүүлсэний төлөөс гэж буй юм.

Төлөөлүүлсэний төлөөс нь эздэд халгаатайн нэгэн адилаар бизнестээ ч гэсэн санхүүгийн дарамт үзүүлдэг болох нь эндээс харагдаж буй болов уу. Олон ажилтан, нүсэр бүтэц шаарддаг бизнес байх тусмаа илүү их дарамттай тулгарна. Харин, цомхон бүтэцтэйн ачаар, NRP нөхөрлөл нь төлөөлүүлсэний төлөөс, түүний дарамтаас ангид бизнес юм.

NRP нөхөрлөлийн бизнесийн онцлогуудаас ахин нэгийг дурьдалгүй өнгөрч болохгүй нь. Эднийхээс нүүрсний орд, ашиглалтын лиценз түрээслэж буй олборлогч компаниудын дийлэнхийнх нь хувьд, уурхай нь ямар нэг шалтгаанаар зогссон бол нөхөрлөлд АМНАТ биш боловч хамгийн бага хэмжээний хураамж үргэлжлүүлэн төлсөөр байх гэрээтэй. Олборлогч компани ийнхүү ‘сул’ төлж буй хураамжаа, зөвхөн уурхайгаа хурдан хугацаанд буцаан ажилд оруулсан тохиолдолд, нөхөрлөлөөс буцаан авах боломжтой. Буцаан авах ч юу байх вэ, ирээдүйд нөхөрлөлд АМНАТ төлөхдөө хасуулан тооцуулах боломжтой.

Гэрээний энэ нөхцөл нь нөхөрлөлд хоёр талын ач тустай юм. Нэгд, дэлхийн зах зээл дээр нүүрсний үнэ унах гэх мэт шалтгаанаар салбар хямарсан үед л олборлогч компани уурхайгаа зогсоох нь элбэг. Тэгвэл, ийм хямралтай үед, салбарын бусад бизнесүүд ‘модоо барьж’ байхад нөхөрлөл бэлэн мөнгөний орлогоор тасардаггүй байх нь.

Хоёрт, энэ нь, нөхцөл байдал хичнээн хүнд байлаа ч, олборлогч компани уурхайгаа аль болох зогсоохгүйг хичээх сэдэл болж өгдөг. Учир нь, уурхай нь зогсчихвол орлогын эх үүсвэр нь хамт хаагдах тул олборлогч компани нөхөрлөлд хамгийн бага хэмжээний хураамжыг төлөхөд ч хэцүү болно шүү дээ. Ийм хэцүү байдалд орохгүйн тулд олборлогч компани ‘шүд зуугаад’ ч хамаагүй нүүрсээ үргэлжлүүлэн олборлосоор байхыг илүүд үзэх болно. Нүүрсээ борлуулсан орлогоос нь АМНАТ авдаг NRP нөхөрлөлийн хувьд энэ нь мэдээж ‘чихэнд чимэгтэй’ мэдээ болж таарна.

NRP нөхөрлөл яг ямар бизнес хийдэг тухай товчхон тоймлоход ийм байна. Энэ бизнес нь ондоон ямар ямар онцлог талуудтай болохыг дараа дараагийн нийтлэлүүдээр ‘авч хэлэлцье.’

Америкт ЗБН нь давхар бус дан татвар төлөх боломжыг хөрөнгө оруулагчдаа олгодог тухай өмнөх нийтлэлд дурьдсан. Хөрөнгө оруулагчын нүдэнд энэ нь том давуу тал болж харагдах нь ойлгомжтой. Гэхдээ энэ нь хөрөнгө оруулагчид NRP нөхөрлөлөлд татагдах цор ганц шалтгаан биш юм. Үүнээс гадна хоёр шалтгаан бий.

Эхнийх нь их энгийн. Хөрөнгө оруулагч NRP нөхөрлөлийн хувь эзэмшлээ жирийн ЗБН-тэй харьцуулвал хамаагүй хурданаар, зовлонгүй зарж бэлэн мөнгө болгох боломжтой. Учир юу вэ, эднийх юугаараа тийм ‘жир бус‘ юм гэвэл NRP нь олон нийтэд нээлттэй ЗБН билээ.

Өөрөөр хэлвэл, нөхөрлөлийн нэгж эрх нь Нью-Йоркийн хөрөнгийн бирж дээр олон нийтэд нээлттэйгээр арилжаалагддаг. Нэгж эрх гэдэг үг таньд магадгүй содон санагдаж байвал, нөхөрлөлийн нэгж эрх нь компанийн хувьцаатай дүйх юм шүү. Америкт зөвхөн үл хөдлөх эсвэл ашигт малтмалын салбарын ЗБН-ийг нээлттэй нөхөрлөлөөр бүртгэхээр зохицуулсан. NRP ашигт малтмалын салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг тул энэхүү шалгуурыг хангадаг.

Шалгуур хангаагүй ЗБН-ийн гишүүн буюу хөрөнгө оруулагч өөрийн хувь эзэмшлийг зах зээлийн үнийг нь буулгалаа ч зарахад бэрх. Учир нь, хэн нэгэн худалдан авах сонирхолоо илэрхийлээгүй байхад аливаа зүйлийг зарах ямагт хэцүү байдаг шүү дээ. Харин, NRP-ийн нэгж эрх шиг хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй үнэт цаасны хувьд, худалдах, худалдан авах талууд цаг ямагт хүсэл, сонирхолоо илэрхийлж байдаг тул зах зээлийн үнээр арилжаа хийхэд нэн хялбар.

Нэгж эрх нь бирж дээр чөлөөтэй арилжаалагдах давуу талыг Америкчууд зөвхөн үл хөдлөх эсвэл ашигт малтмалын салбарын ЗБН-д олгодог нь нэг зүйл хэлээд байгаа биз? Цаг ямагт санхүүжилтээр цангаж, өлсөж байдаг энэ хоёр салбар уруу хөрөнгө оруулгчдыг татах бодлого үүний цаана явж буй нь ойлгомжтой. Ондоон ямар ямар давуу талуудыг үүсгэж болох вэ? гэж тэд бодсон шиг байгаа юм. Юутай ч олон нийтэд нээлттэй ЗБН-ийн гишүүн буюу нэгж эрх эзэмшигчийг урамшуулах ахин нэг арга сийлжээ.

Тэр нь нөхөрлөлөөс ашиг хүртэхийн зэрэгцээ нөхөрлөлд оруулсан хөрөнгөө цувуулан буцаан авах боломж юм. Олон нийтэд нээлттэй ихэнх ЗБН чөлөөт мөнгөн урсгалынхаа дийлэнхийг гишүүддээ улирал тутамд хууварилан тараадаг билээ. Нөхөрлөлөөс гишүүнд ийнхүү тарааж буй бэлэн мөнгө нь ашиг, нэмэх нь хэсэгчлэн буцаан олгож буй хөрөнгөөс бүрддэг гэсэн үг.

Энэ нь гэхдээ нэгж эрх эзэмшигчийн нөхөрлөлд оруулсан хөрөнгөөс өөрт нь буцаагаад өгч буй хэрэг биш юм. Тэр хөрөнгө оруулалт аль хэдийнээ тоног төхөөрөмж, үйлдвэр, уурхай, барилга болчихсон нь лавтай - ‘Мөнгө орж’ ханадаггүй салбарт хүч үзэж буй нөхөрлөлүүдийн тухай ярьж байгаа шүү дээ, бид. Тэгвэл, нөхөрлөлийн өөрийн хөрөнгөөс гараагүй, ашгаас тусдаа юм бол гишүүнд хөрөнгийг нь хэсэгчлэн буцааж өгөх мөнгө хаанаас гарч ирдэг хэрэг вэ?

Аливаа бизнесийн орлогоос тоног төхөөрөмжийн элэгдэл, байгалийн нөөцийн хорогдол зэрэг мөнгөн бус зардал хасагдах тохиолдолд ашигт тооцогдохгүй чөлөөт мөнгөн урсгал үүсдэг. Яг ийм байдлаар, жишээ нь, ашигт малтмалын нөөц эзэмшдэг NRP мэтийн нөхөрлөлд ашгийн хамтаар тараах боломжтой бэлэн мөнгө хуримтлагддаг. Тэр мөнгөөр нэгж эрх эзэмшигчийн хөрөнгийг хэсэгчлэн буцаан олгодог ажээ.

Бизнесийн орлогоос бодит зардлуудаа хасаад үлдсэн л мөнгөний хэсэг юм байна шүү дээ. Ашиг гэнэ үү, хөрөнгө буцаан өгч байна гэж үзнэ үү, ямар ялгаа байна? гэж та бодож байвал асуудлаа яг зөв ойлгож ээ.

Нэг л ялгаа бий. Нэгж эрх эзэмшигч нөхөрлөлөөс ашиг хүлээн авч буй бол татвар төлнө, хөрөнгөө хэсэгчлэн буцаан авч буй бол татвар төлөхгүй. Иймд, олон нийтэд нээлттэй ЗБН-ийн нэгж эрх эзэмшигч хугацааны уртад нөхөрлөлд оруулсан хөрөнгөө бүхэлд нь буцаан авч дуусахад, яг тийм хэмжээний орлогод ногдох байсан татварын хэмнэлт гарсан байх болно.

Базаад хэлвэл, NRP нөхөрлөлийн нэгж эрхийг худалдан авсанаар хөрөнгө оруулагч гурван боломжыг нээх юм. Нэгд, компанийн хувьцаа эзэмшигч бус ЗБН-ийн гишүүн болсоноор, давхар бус дан татвар төлөх боломж. Хоёрт, ердийн бус олон нийтэд нээлттэй ЗБН-ийн нэгж эрх эзэмших тул, хувь эзэмшлээ хөрөнгийн зах дээр хүссэн үедээ зах зээлийн үнээр нь худалдах боломж. Гуравт, нөхөрлөлд оруулсан нийт хөрөнгөтэй тэнцүү хэмжээний орлогыг хөрөнгө буцаан олгож буй хэлбэрээр нөхөрлөлөөс татваргүйгээр хүлээн авах боломж.

Гэвч, NRP ашиг их олдог, сайн бизнес биш бол нэгж эрхийг нь эзэмшигч энэ бүх давуу тал, боломжуудын хэргийг нь гаргаж чадахгүй. Олоогүй ашгаас давхар ч, дан ч татвар төлөх боломжгүй. Тараагаагүй бэлэн мөнгийг ашиг ч гэж, буцаан олгож буй хөрөнгө ч гэж үзэх боломжгүй. Муу бизнест хүмүүс хямд л үнэ санал болгоно. Хямдаар зарах бол олон худалдан авагчтай хөрөнгийн захын ач тус гэж үгүй.

NRP ашиг сайтай бизнес мөн үү гэдгийг дараа дараагийн нийтлэлүүдээс үргэлжлүүлэн уншина уу.

Ямар юмны яасан, яадаг нөхөрлөл гэнэ үү? гэж та бодож буй байх. Дараа дараагийн цуврал нийтлэлүүдийн суурь болох учир ЗБН төрлийн нөхөрлөлийг та ойлгоод авсан нь дээр. Тэгмэгц, татвараас ангид тал нь өөрөө тодроод ирэх вий.

ЗБН нь ердөө л хэсэг бүлэг этгээдүүд хөрөнгөө нийлүүлээд ганц хоёрхон этгээдээр удирдуулж буй бизнесийн хэлбэр юм. Этгээд гэж буйн учир гэвэл нөхөрлөлийн гишүүн нь хувь хүн эсвэл хуулийн этгээд аль нь ч байж болно. Нөхөрлөлийг удирдаж буйг нь бүрэн хариуцлагатай гишүүн, хөрөнгөө нийлүүлэн удирдуулж буйг нь үл оролцогч гишүүн гэнэ.

Бүрэн хариуцлагатай гишүүн ЗБН-ийг бүрэн төлөөлж, том жижиг бүхий л шийдвэрүүдийг гарган, бизнесийн өдөр тутмын үйл ажиллагааг удирддаг. Үүнийхээ төлөө нөхөрлөлийн ашгаас урамшуулал хүртэх нь элбэг. Харин, нөхөрлөл их хэмжээний өрөнд орох юм уу хууль зөрчвөл хариуцлагыг ‘хар толгойгоороо’ үүрч, өрийг өөрийн хөрөнгөөр барагдуулах учиртай. Бүрэн хариуцлагатай гишүүн гэдгийн учир энэ.

ЗБН-ийн үйл ажиллагаатай огт ‘хавирахгүй‘ явах нь таалагдсаны үүднээс л, мэдээж, үл оролцогч гишүүд нөхөрлөлд нэгддэг. Бүрэн хариуцлагатай гишүүн тэдний хөрөнгийг өөрсдөөс нь хувь илүү удирдана гэдэгт тэд итгэлтэй буйгаас тэр юм. Өөрөө бизнест гар бие оролцдоггүй учир, нөхөрлөл ‘шаварт унавал‘ үл оролцогч гишүүн зөвхөн оруулсан хөрөнгийн хэмжээгээр хариуцлага хүлээх шударга зохицуулалтай.

Ийм ‘нарийн нандин’ тохироог бүрэн хариуцлага хүлээх гишүүн болон үл оролцогч гишүүд хэрхэн албажуулдаг вэ? Энэ бүгдийг нөхөрлөлийн гэрээнд тусгаж өгдөг. Өөрөөр хэлвэл, ЗБН нь бие даасан хуулийн этгээд гэхээс илүү гишүүдийн хоорондоо байгуулсан гэрээтэй төстэй.

Хэрэв, нөхөрлөлийн гишүүд бие даасан хуулийн этгээд буюу компани байгуулъя гэвэл дүрэмд нь нөгөө ‘нарийн нандин’ тохироонуудаа тусгах боломжгүй билээ. Учир нь, ЗБН үүсгэн байгуулахын яг эсрэг шалтгаанаар компанийг байгуулдаг. Аль нэгэн хувьцаа эзэмшигч дур мэдэн шийдвэр гаргах боломжгүй, тиймээс компани ‘сүйдвэл‘ аль ч хувьцаа эзэмшигч бизнест оруулсан хөрөнгөөс давсан хариуцлага хүлээхгүй байх нь компанийн амин сүнс нь юм.

Шийдвэр гаргах үүрэг болон санхүүгийн хариуцлагаас хувьцаа эзэмшигчийг ийнхүү чөлөөлж өгдгөөрөө компани нь давуу талтай, мөн, бие даасан шинжтэй байгаа биз? Харин, ЗБН ‘живбэл’ хөлгийн ахмад буюу бүрэн хариуцлагатай гишүүн хамт ‘живнэ’. Энэ эрсдлийг үүрэхийн сацуу үнэхээрийн чадварлаг ахмад үгүйсэн бол үл оролцогч гишүүд анхнаасаа энэ хөлгийг санхүүжүүлж, далайд гаргахгүй байсан. Иймээс, нөхөрлөл нь эрсдэлтэй бизнес бөгөөд оршин тогтнох эсэх нь бүх гишүүдээс хамаарна.

Компанитай харьцуулахад ийнхүү сул талтай буйг нь саармагжуулж, гишүүдийг нь сэдэлжүүлье гэхдээ Америкчууд ЗБН-ийг татвараас ангид бизнесүүдийн тоонд багтаах болсон шиг. Татвараас ангид бизнесийн олсон ашгийг байгууллагынх бус эздийнх нь гэж үзээд аж ахуйн нэгжийн татвар ногдуулдаггүй. Эзэд нь буюу ЗБН-ийн хувьд гишүүд нь тухайн ашигт ногдох хувь хүний татвар төлөхөд л хангалттай юм.

Гэтэл, ердийн компанийн хувьцаа эзэмшигч ашиг, өгөөж хүртэхийн тулд хоёр удаа буюу давхар татвар төлдөг. Компани нь олсон ашгаасаа аж ахуйн нэгжийн татвар төлнө. Үлдсэнээр нь хэрэв компани ногдол ашиг тараавал хувьцаа эзэмшигч хувь хүний татвар төлнө.

Америкт бүртгэлтэй нэгэн ЗБН-ийн хувьцааг бид сонирхон судалж буй юм. Юутай ч, давхар татвар төлөхгүй байх давуу талыг гишүүддээ олгодог бизнес ажээ. Ондоон ямар ямар онцлогтой нөхөрлөл болохыг нь дараагийн нийтлэлүүдээс сонирхоно уу.